Kościół zakonu joannitów w Słońsku

Joannici przybyli do Słońska w latach 1426-1427. Wcześniej miejscowość należała m.in. do rycerzy z rodu von Uchtenhagen, którzy założyli tutaj zamek. Joannici obrali Słońsk na siedzibę balliwatu i przystosowali zastaną budowlę zamkową do swoich potrzeb. Stopniowo, dzięki ofiarności kawalerów zakonu i ich mistrzów, wyposażono kościół oraz stojący nieopodal zamek w znakomite dzieła sztuki, nadające niezwykłego blasku i splendoru ich wnętrzom.

Dawny kościół joannitów znajduje się po północnej stronie miejscowości, po zachodniej stronie zamku. O wcześniejszej kaplicy zakonnej, znajdującej się przed zamkiem, wzmiankowanej przed 1460r. nic bliżej nie wiadomo. Świątynia jest orientowana, murowana z cegły, wzniesiona w stylu późnogotyckim w latach 1480- 1508 z inicjatywy mistrza Richarda von Schulenburga. Budowla otrzymała plan prostokątny, z wielobocznym zamknięciem po wschodniej stronie. Po północno-wschodniej stronie znajduje się czworoboczna zakrystia a po zachodniej czworoboczna wieża. Wieżowy masyw był wielokrotnie przebudowywany i remontowany, w tym zwłaszcza po 1665 i 1694 roku, a także po pożarach w 1817 i 1847.

Korpus budowli jest opięty masywnymi przyporami, między którymi znajdują się okna zamknięte w łuk, doświetlające wnętrze. W latach 1520- 1522 nad wnętrzem świątyni założono gwiaździste sklepienie, zdobione ponad 200 zwornikami o średnicy od 13 do 20 cm, stanowiącymi dzięki zawartymi w nich przedstawieniach, unikalny w skali regionu zespół późnośredniowiecznej rzeźby. W kolistych polach terakotowych zworników wyobrażono m.in. Chrystusa, Matkę Bożą, Proroków, Apostołów oraz innych świętych, w tym Jerzego, Erazma, Dionizego, Sebastiana, Stefana, Krzysztofa, Katarzynę Urszulę, Dorotę, Helenę, Apolonię, a także zwierzęta, budowle, insygnia władzy i insygnia zakonne, symbole ewangelistów, symbole zodiakalne oraz inne przedstawienia o charakterze symbolicznym. Sklepienia kościoła pokrywają malowidła o motywach floralnych z wkomponowanymi przedstawieniami heraldycznymi, w tym rozbudowanymi herbami państwa brandenbursko-pruskiego oraz herbami mistrzów. Obecne malowidła pochodzą w gruncie rzeczy z 1925r. i stanowią efekt daleko idącej konserwacji nowożytnej polichromii. W trakcie prac konserwatorskich prowadzonych w latach 90. XX w. odnaleziono w partii sklepienia chóru nowożytne malowidła, składające się z linearnych motywów roślinnych w ramach wysklepków sklepiennych.

W połowie XVII wieku mistrz Jan Maurycy von Nassau- Siegen przebudował kościół i na nowo zaaranżował wnętrze, wyposażając go w szereg cennych dzieł sztuki. Z tego czasu zachował się barokowy krucyfiks umieszczony na belce tęczowej. Jednak najcenniejszym elementem wyposażenia pozostaje ołtarz z przedstawieniami wykonanymi w alabastrze i białym marmurze, które były pierwotnie złocone i srebrzone, zrealizowany pod koniec XVI w. przez anonimowy warsztat z kręgu sztuki niderlandzkiej. Ołtarz przeniesiono w 1626r. z berlińskiej kaplicy zamkowej z inicjatywy katolickiego ministra i mistrza Adama von Schwarzenberga. W latach 1952- 1662 wykonano dla niego nową, drewnianą oprawę architektoniczną oraz dodano kolejne, płaskorzeźbione plakiety.

Wielokondygnacyjny ołtarz zawiera historię Zbawienia, w tym obrazy Ostatniej Wieczerzy, Ukrzyżowania, Zmartwychwstania i Wniebowstąpienia oraz wiele, wiele innych. Do cennych elementów wyposażenia świątyni zalicza się sześcioboczną, drewnianą chrzcielnicę z 1658r. wykonaną przez mistrza Michaela Vorderreutera z Kostrzyna oraz ambonę ze śląskiego marmuru z 1773r. będącą dziełem Kambly'ego z Poczdamu.

W nawie kościoła jest również eksponowana płyta nagrobna Agnieszki von Troschke z domu von Hohenstein, zmarłej w 1576r. Z wystroju świątyni zachował się ponadto fragment marmurowego popiersia Carla Wilhelma hrabiego Fink von Finkenstein z 1801r. Ponadto na szczególną uwagę zasługują organy piszczałkowe umieszczone na emporze po zachodniej stronie świątyni. Zostały wykonane w 1845r. W pracowni Bucholtza i należą do najstarszych w regionie. Dopełnieniem wystroju świątyni są umieszczone w oknach korpusu nawowego witraże z motywami heraldycznymi, wykonane w 1925r. i ufundowane ku czci kawalerów zakonu joannitów poległych w czasie I wojny światowej.

Inne elementy historycznego wystroju i wyposażenia zniszczone lub rozproszone po II wojnie światowej to m.in. ławy z lat 1652-1662, empory z 1773r., z których zachowała się część zachodnia oraz pamiątki po Janie Maurycym von Nassau- Siegen, popiersia dygnitarzy zakonnych, herb państwa brandenbursko-pruskiego, płyty i pomniki nagrobne, pamiątkowe tablice, żyrandole, argentaria, w tym lichtarze ołtarzowe, kielichy z patenami, puszka na komunikanty i wiele innych.

Szczególną uwagę warto zwrócić na zespół tablic herbowych, których jest 739. Są one poświęcone kawalerom zakonu joannitów balliwatu brandenburskiego. Najstarsze spośród nich wykonano po 1652r., jednak zdecydowana większość w czwartej ćwierci XIX w. Tablice średnio o wymiarach 70x50 cm zostały wykonane techniką olejną na deskach dębowych lub sosnowych a także sporadycznie na płótnie. Widnieją na nich herby wraz z inskrypcjami odnoszącymi się do konkretnych kawalerów zakonu, niekiedy z podaniem daty ich inwestytury. W 1945r. tablice przewieziono do Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, następnie przekazane Zamkowi Królewskiemu. W 1988r. na skutek niefortunnej decyzji, tablice niemal kompletnie wyprzedano i wywieziono za granicę. W Zamku Królewskim pozostało jeszcze około 140 tablic, w większości w formie destruktów. Powierzono je Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków w Gorzowie, z intencją przekazania ich do kościoła w Słońsku. W latach 1998-2007 poddano konserwacji.

Kościół joannitów w Słońsku jest niezwykle prestiżową budowlą, pełniącą pierwotnie funkcje świątyni zakonnej a następnie kościoła farnego. Jego majestatyczna bryła wraz ze smukłą wieżą posiada szczególne wartości architektoniczno-przestrzenne w krajobrazie kulturowym regionu. Wewnątrz zachowało się wiele cennych elementów wystroju i wyposażenia, świadcząc o szczególnej randze tej świątyni.
brak podpisu
Pochodzenie: www.lwkz.pl