Klasztor w Gościkowie Paradyżu

Paradyski klasztor jest jednym z najciekawszych zespołów zabytkowych na Ziemi Lubuskiej. Od połowy XIII w. stanowił ważny ośrodek życia religijnego i intelektualnego. Wyjątkowej urody kościół, bogato polichromowane krużganki i refektarz, reprezentacyjne pomieszczenia opackie czy zakonne zbiory biblioteczne należały w późnych wiekach średnich i w okresie baroku do najbogatszych w tej części Polski i Europy.

Najstarsze dzieje
Zgodnie z systemem filiacji, opactwo paradyskie było pośrednią filią opactwa w Marimond, a opactwem macierzystym był Lehnin. Cystersów z położonego w Brandenburgii Lehnina sprowadził do Gościkowa, za zgodą księcia wielkopolskiego Władysława Odonica i biskupa poznańskiego Pawła, wojewoda poznański Bronisz z rodu Doliwów.

29 stycznia 1230r. wystawiono dokument fundacyjny, w którym określono miejsce powstania przyszłego opactwa- wieś Gastecove- oraz wymieniono miejscowości stanowiące jego uposażenie. Bronisz nadał cystersom 9 wsi ze swoich dóbr rodowych. Wszystkie wymienione w dokumencie wsie znajdowały się między Książem a Śremem, nie były zatem położone bezpośrednio wokół Gościkowa.

Wystawienie dokumentu fundacyjnego dało podstawy do sprowadzenia zakonników, które nastąpiło w 1236r. Pierwszą siedzibą cystersów był drewniany klasztor położony na lewym brzegu Paklicy. Wybór tego właśnie miejsca nie był przypadkowy, wszystkie bowiem cysterskie opactwa były wznoszone na terenach o wybitnych walorach krajobrazowych. Warto również podkreślić, że położenie Gościkowa w dolinie i przepływająca przez wieś rzeka w pełni odpowiadały potrzebom gospodarczym konwentu.

Zgodnie ze zwyczajem, nowi gospodarze Gościkowa zmienili jego nazwę na Paradisus Sanctae Mariae- Raj Matki Bożej. Łacińska nazwa opactwa została wkrótce spolszczona na Paradyż.

W latach 1270-1290 rozpoczęto budowę paradyskiego kościoła a prace prowadzili murarze sprowadzeni z Doberlug. Prace w opactwie paradyskim trwały około 100 lat i zgodnie z najnowszymi badaniami archeologicznymi, nigdy nie zostały doprowadzone do końca zgodnie z pierwotnym projektem. W założeniach budowniczych, najstarszy kościół miał być wzniesiony na planie krzyża, jednak po ukończeniu naw i części transeptu, przerwano prace trwające od dziesięcioleci. Cała świątynia została skrócona poprzez zamurowanie wschodnich arkad międzynawowych. W utworzonej w ten sposób zamkniętej przestrzeni prezbiterium umieszczono główny ołtarz. Za prezbiterium została stworzona nawa łącznikowa ze sklepieniami o tej samej wysokości co nawy boczne. Prace te przeprowadzono w XIV w., a poświęcenia kościoła z czternastoma ołtarzami dokonano w 1397r.

Zgodnie z tradycją, budowę opactwa rozpoczynano od kościoła, następnie wznoszono skrzydło klasztorne. W Paradyżu murowany klasztor przylega do świątyni od strony południowej. W XIII w. wzniesiono dwukondygnacyjny konwent wokół kwadratowego wirydarza. Do zespołu klasztornego od strony południowej przylegał drugi gotycki kościół pod wezwaniem Świętego Ducha, który mógł być pierwotnie najstarszą świątynią. Późniejsze przebudowy doprowadziły do włączenia kościoła w zabudowania klasztorne.

Hojność fundatora, kolejne dotacje i przychylność książąt spowodowały szybkie powiększenie dóbr cystersów paradyskich. W XIII w. dobra ziemskie opactwa obejmowały obszar ponad 16 tys. ha.

Paradyscy cystersi byli otoczeni opieką władców, począwszy od Władysława Odonica, także Bolesław Pobożny i Przemysław I nadali cystersom szereg przywilejów. Po zjednoczeniu państwa polskiego również królowie obejmowali opieką opactwo, wśród nich Władysław Łokietek, Ludwik Węgierski, Jan Olbracht. Nadgraniczne położenie opactwa i posiadane dobra poza granicami państwa polskiego powodowały, że opaci zwracali się z prośbą o opiekę do innych władców. W 1370r. Opactwo wziął w opiekę margrabia brandenburski Otton, a w 1413r. król Zygmunt Luksemburski potwierdził prawa do dóbr. Koniec XIV w. to czasy, w których opactwo paradyskie posiadało już konsekrowaną świątynię, ukształtowany klucz dóbr ziemskich i dobrze funkcjonującą gospodarkę.

Opactwo paradyskie w XV i XVI wieku
U schyłku średniowiecza i w początkach doby nowożytnej Paradyż był już znaczącym ośrodkiem religijnym. W XV w. opactwo stało się również centrum życia kulturalnego i naukowego. Księgozbiór biblioteki klasztornej był zaliczany do największych w Polsce.

Przez stulecia paradyskie opactwo i jego ziemie były położone na pograniczu trzech państw: Rzeczypospolitej, Brandenburgii i Śląska należącego do Korony Czeskiej.

Dobrze prosperujące w XV w. gospodarstwo cystersów w XVI w. zaczęło podupadać. Nie zmieniły tego nawet dochody uzyskiwane od dzierżawców dóbr klasztornych. Opaci byli zmuszeni do zaciągnięcia pożyczek, co w konsekwencji doprowadziło do ogromnego zadłużenia. Zła sytuacja finansowa wpłynęła również na pogorszenie się stanu budowli opactwa. Brak pieniędzy na remonty przyczynił się do niszczenia dachu kościoła klasztornego. Klasztor oraz kościół musiały jednak w XVI w. przedstawiać się dosyć okazale, a wyposażenie musiało być bogate, o czym świadczyły dwie pary organów oraz liczne obrazy.

Wielki pożar w 1633r. i odbudowa opactwa
Na początku XVII w., dzięki sprzyjającej koniunkturze na produkty rolne, sytuacja gospodarcza opactwa zaczęła się poprawiać. Liczba braci zakonnych wzrosła do 40. Niestety po raz kolejny nadgraniczne położenie opactwa stało się przyczyną jego zniszczenia. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) na położony tuż przy granicy klasztor i jego dobra najechały wojska protestanckie brandenburskie i szwedzkie.

Dopełnieniem wojennych zniszczeń był wielki pożar, który wybuchł 10 kwietnia 1633r. Płomienie strawiły zabudowania klasztorne i kościół. Pomimo objęcia opieką spalonego opactwa przez polskiego króla Władysława IV i zobowiązań nowych opatów, iż odbudują zniszczone obiekty, prace remontowe trwały bardzo długo.

Ważnym wydarzeniem w dziejach podnoszącego się z pożogi opactwa było ufundowanie przez opata Zygmunta Czyżowskiego obrazu Matki Bożej z Dzieciątkiem, namalowanego w Bolonii w 1650r. Na obrazie, poniżej wizerunku Matki Bożej, zostały umieszczone dwie łacińskie inskrypcje. Pierwsza wyjaśnia genezę obrazu natomiast druga: MATER DEI MEMENTO MEN DECUS PARADISI ORA PRO NOBIS (Matko Boża pamiętaj o mnie, ozdobo Paradyża módl się za nami) to wezwanie modlitewne pozostawione przez fundatora. Słynący łaskami obraz szybko zyskał mian o Matki Bożej Paradyskiej i przez stulecia pielgrzymowali do niego wierni z Wielkopolski i Śląska. W przeszłości obraz był pokryty srebrnymi sukienkami i złotymi koronami. Barokowa kaplica Matki Bożej Paradyskiej jest usytuowana w południowo-wschodniej części kościoła, sam obraz umieszczono w klasycystycznym ołtarzu z figurami aniołów.

500 lat opactwa
W XVIII w. w Paradyżu uroczyście obchodzono jubileusz 500-lecia fundacji klasztoru. Podjęto prace nad gruntowną przebudową klasztoru w duchu sztuki barokowej. Właśnie w XVIII stuleciu ukształtowano ostateczny obraz opactwa, zachowany do dzisiejszego dnia jako wyjątkowej klasy dzieło sztuki barokowej.

Przebudowę przyspieszył kolejny pożar w 1722r., który zniszczył część budynków klasztornych. Prace trwały do 1788r. Autorem przebudowy był Ślązak, architekt królewski Karol Marcin Frantz. Barokizacja zespołu klasztornego była prowadzona z uwzględnieniem gotyckiej struktury. Dawne mury i gotyckie sklepienia kościoła harmonizowały z barokowym i klasycystycznym wyposażeniem wnętrza.

Wewnątrz dominuje późnobarokowy ołtarz główny, wykonany z lipowego drewna w latach 1736-1739. Autorem obrazów przedstawiających Wniebowzięcie NMP i św. Marina umieszczonych na ołtarzu był znany malarz działający na Śląsku i w Czechach- Feliks Antoni Scheffler. Dwukondygnacyjny ołtarz jest zwieńczony niezwykle bogato zdobionym baldachimem, z rzeźbami przedstawiającymi postaci świętych. Po bogach obrazu przedstawiającego Wniebowzięcie NMP umieszczono figury przedstawiające z lewej strony świętych: Piotra, Grzegorza Wielkiego i Augustyna, natomiast z prawej: Pawła, Ambrożego i Hieronima. W górnej części ołtarza, po bokach obrazu ze św. Marcinem, umieszczono mniejsze figury świętych, po lewej: św. Benedyta z Nursji i św. Wojciecha a po prawej: św. Bernarda z Clairvaux i św. Stanisława. Między dolną i górną kondygnacją ołtarza, figury aniołów trzymają kartusz z owalną tarczą, na której widnieje emblemat maryjny, poniżej dwie wstęgi z łacińską inskrypcją: FIDITE MORTALES IRATI FLAMMEA CAELI SIDERA MITESCUNT AETHERA VIRGO SUBIT (Uwierzcie śmiertelni w gniewie, płonące na niebie gwiazdy bledną, gdy w niebo Dziewica wstępuje). W zwieńczeniu ołtarza znajduje się baldachim z glorią anielską i umieszczoną na szczycie figurą Archanioła Michała trzymającego na łańcuchu pokonanego szatana.

Wyjątkowym zabytkiem jest także architektoniczno-szafkowe tabernakulum umieszczone w obrotowej niszy. Ozdobione jest płaskorzeźbioną sceną wieczerzy Jezusa z dwoma uczniami w Emaus. Na szczycie tabernakulum znajduje się srebrny krzyż. Po lewej i prawej stronie, w podstawach kolumn umieszczono dwie gabloty relikwiarzowe. W przeszklonych gablotach złożono relikwie świętych: Amancjusza, Cedoniusza, Damazego i Sewelianusa,, sprowadzone do klasztoru w poł. XVII w.

Do najcenniejszych zabytków wnętrza, prócz głównego ołtarza, należą późnobarokowe i klasycystyczne ołtarze boczne, ustawione naprzeciwlegle w bocznych nawach. Ołtarze w południowej nawie, poświęcone św. Stanisławowi i św. Janowi Nepomucenowi, zawierają obrazy z przedstawieniami tych świętych. Natomiast w nawie północnej, w ołtarzach umieszczono obrazy przedstawiające św. Walentego i św. Barbarę.

Przyścienne, późnobarokowe ołtarze umiejscowione również w nawie obejścia za ołtarzem głównym. Na ścianie wschodniej obejścia umieszczono trzy ołtarze poświęcone Bernardowi z Clairvaux, Benedyktowi z Nursji oraz Chrystusa Ubiczowanego.

Barokowy akcent stanowi również ambona z baldachimem, na którym umieszczono rzeźby z personifikacjami Wiary, Nadziei i Miłości. Kosz ambony wsparty jest na figurze anioła. Okazale prezentują się również wczesnoklasycystyczne stalle, wykonane podobnie jak ambona, z lipowego drewna. W oparciach stalli umieszczono medaliony z portretami: św. Benedykta, papieża Urbana IV, bł. Gwidona, św. Adolfa, św. Bernarda, papieża Eugeniusza III, bł. Konrada oraz bł. Wincentego zwanego Kadłubkiem.

Dopełnieniem barokowego wnętrza jest okazała empora organowa, kształtem upodobniona do łuku triumfalnego, zdobiona sztukateriami w kształcie girland z instrumentami muzycznymi. Emporę zwieńczono attyką, na której w centralnym miejscu umieszczono otoczoną wieńcem laurowym tarczę z herbem króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. W polu tarczy widnieje: Orzeł Biały i Pogoń litewska, pośrodku mała tarcza z herbem szlacheckim Ciołek- znakiem osobistym króla.

Barokowa przebudowa w znacznym stopniu zmieniła także zewnętrzny wygląd kościoła. Dawna gotycka świątynia nie posiada wież, a jedynie małą wieżyczkę, tzw. sygnaturkę. W XVIII w. od zachodniej strony przystawiono do bryły kościoła dwuwieżową fasadę. Wieże o wysokości 57 m przykryte miedzianymi hełmami z latarniami, wysunięte są przed frontową ścianę wejścia głównego. W ramach przebudowy powiększono również klasztor. Dobudowano nowe budynki w części wschodniej. Barokowe budowle, rozplanowane w kształcie podkowy, utworzyły nowy wewnętrzny dziedziniec nazywany wielkim wirydarzem.

W narożach budynków klasztornych od zewnętrznej strony zostały wzniesione baszty alkierzowe nakryte dzwonowatymi hełmami. Od północnej strony fasady kościoła wybudowano podobne do baszt cylindryczne kaplice. Wejście do kaplicy zamyka zdobiona klasycystyczna krata z XVIII w. Druga kaplica- pod wezwaniem Świętego Krzyża- została ozdobiona freskami tematycznie związanymi z Męką Pańską. W jej wnętrzu znajduje się klasycystyczny ołtarz z drewnianym późnogotyckim krucyfiksem, pod krzyżem stoją dwie figury aniołów trzymające w dłoniach włócznię i drzewiec zakończony gąbką.

Gdy prace związane z barokową przebudową opactwa zmierzały ku końcowi, w 1775r. wzniesiono rokokową kolumnę z figurą Najświętszej Marii Panny. W jej otoczeniu umieszczono cztery figury świętych: Roberta, Benedykta, Bernarda i Scholastyki. Barokowa, reprezentacyjna budowla kościoła i zespołu klasztornego należała do najbardziej okazałych na dawnym pograniczu wielkopolsko-śląskim.

Likwidacja opactwa
Wiek XVIII był ostatnim stuleciem rozwoju opactwa. Drugi rozbiór Polski w 1793r. i w konsekwencji włączenie wraz z Wielkopolską opactwa w granice państwa pruskiego, przyspieszył upadek klasztoru. W 1796r. większość paradyskich dóbr została skonfiskowana przez pruski rząd. Ostatecznej likwidacji opactwa dokonano w 1834r. Zakonników skierowano do okolicznych parafii wiejskich a część wyposażenia klasztoru sprzedano na licytacji. Słynna klasztorna biblioteka uległa rozproszeniu, przy czym już wcześniej część księgozbioru przekazano do biblioteki w Warszawie.

Po 600 latach cystersi zostali zmuszeni do opuszczenia swojego opactwa, do którego już nigdy nie powrócili. Paradyż wzniesiony i otaczany troskliwą opieką przez pokolenia cystersów został przejęty przez państwo pruskie.

Zachowane w dobrym stanie budynki dawnego opactwa nie stały długo opustoszałe. Rząd pruski postanowił, że powstanie w nich królewskie seminarium kształcące nauczycieli. Władze seminarium w miarę możliwości dbały o kościół, główne kaplice zostały otynkowane. Przykryto tynkiem m.in. freski w kaplicy Świętego Krzyża, na nowo odsłonięte dopiero w latach 1965-1970.

W 1933r. Na terenie otaczającym kościół były prowadzone prace wykopaliskowe, które miały na celu odnalezienie reliktów pozostałych po pierwotnym najstarszym wschodnim założeniu. Wykopaliska nie zostały jednak zakończone.

Księża Salezjanie w Paradyżu (1946-1952)
Po II wojnie światowej zmieniono nazwę miejscowości ponownie na Gościkowo. W 1946r. dawne opactwo znów znalazło się we władaniu Kościoła., który przekazał dawne opactwo księżom Salezjanom. Mieli oni zamiar założyć zakład dla chłopców. W 1947r. podjęto prace remontowe związane z adaptacją budynków klasztornych do potrzeb zakładu.

Wyższe Seminarium Duchowne w Gościkowie-Paradyżu
W 1952r. podjęto decyzję o przeniesieniu Wydziału Filozoficznego Seminarium do Gościkowa-Paradyża. Studia w Paradyżu dla rzesz alumniów związane były z nauką, ale także z pomocą w pracach renowacyjnych klasztoru i kościoła. Od samego początku funkcjonowania Seminarium, rozpoczęto prace, najpierw zabezpieczające zabytek przed dalszym niszczeniem, a wkrótce także renowacyjne.

Lata 60. zapisały się w dziejach Paradyża prowadzonymi na szeroką skalę pracami konserwatorsko-rewaloryzacyjnymi. W 1966r. niemal dokładnie w 200 lat od czasu, kiedy w XVIII w. cystersi przeprowadzili gruntowną barokizację kościoła i klasztoru, podjęto prace nad regotyzacją wnętrza kościoła. Oczyszczono ceglane elementy gotyckie, żebra na sklepieniach naw.
brak podpisu
Pochodzenie: www.paradisus.pl